Vechmaal behoort tot de provincie Limburg, arrondissement Tongeren en kanton Borgloon. De oppervlakte bedraagt 714 ha. Het dorp
is langwerpig uitgebouwd rond de dorpskom met het gehucht Horne in het westen en de Vechmaallaan in het Oosten.
De aangrenzende dorpen zijn : ten noorden Heks en Bommershoven, ten oosten Widooie, ten zuiden Lauw, Wouteringen en Oreye en ten westen Horpmaal. Kerkelijk
behoort de parochie tot het bisdom Hasselt en sinds september 1977 tot het dekenaat Borgloon.
Het dorp ligt op enige afstand tussen de rijkswegen Tongeren - Sint-Truiden en Tongeren - Borgworm. De meeste straten zijn eeuwenoud. Zo worden de Tongersestraat
(Tongeren - Horpmaal - Heers) en de Luikerweg (Borgloon - Luik) reeds in de 13e eeuw vermeld.
Vechmaal ligt in het dal van de beek die er ontspringt en die via Heks, Broekem , Voort en Gotem te Mettekoven in de Herk, een bijrivier van de Demer, vloeit.
De beek vormt dus één van de bronnen van de ooster-Herk. Doordat de Romeinse Kassei (weg Tongeren - Borgworm) de waterscheidingslijn van Maas en Scheldebekken vormt, behoort
de beek van Vechmaal tot het Scheldebekken, terwijl de Jeker een bijrivier van de Maas is.
Het dorp behoort tot het vochtig Haspengouw. Bijna het ganse grondgebied is bedekt met een drie tot vier meter dikke laag Haspengouwse brokkelige leem, waardoor Vechmaal een zeer
vruchtbare landbouwstreek vormt. De 200 tot 500 m brede dalbodem van de beek is een naar beneden toe hellende aanslibbingsvlakte, waar men onder de leemlaag fijn kleiachtig
zand met een grijs geelachtige kleur aantreft. In het westen en het middengedeelte van het dorp zit onder de leem een laag wit krijt of witachtige mergel. In het zuiden
komen turfkrijtlagen met wat vuursteen van de Hinnisdaelkuilen en de Patrijnenkuil voor.
Wegens de zeer vruchtbare gronden vormt Vechmaal een typisch landbouwdorp. Ongeveer 68% der oppervlakte is bestemd voor landbouwteelten en strekt zicht uit op
de dalflanken rondom het dorp. Het dorp zelf ligt te midden van boomgaarden en weilanden en vormt ongeveer 29% van de totale oppervlakte. Nog enkele bosjes 2% herinneren
ons aan de vroegste tijden van Vechmaal.
Ten opzichte van de zeespiegel ligt ons dorp tussen 15m en 126m hoogte. Het laagst gelegen punt valt samen met de plaats waar de beek het grondgebied Vechmaal
verlaat terwijl het hoogst gelegen punt zicht bevindt bij de Romeinse kassei op 150m van het kruispunt met de weg Vechmaal-Wouteringen in de richting van Borgworm.
De huidige schrijfwijze is slechts sinds enkele decennia in gebruik, vermits volgens de oude Nederlandse spelling de vorm V e c h m a e l gebruikelijk was.
Nochtans bestond deze schrijfwijze niet vanaf het ontstaan van ons dorp: de oudste benaming die we kennen , f e m a l a, dateert van 1044. Op deze vorm
bestonden er veel varianten waarvan de belangrijkste zijn: f e s m a l a (1092), f i e m a l a (1112), f e m m a l a (1181), f i m a l (1260), f y m a l e (1310), f e m a l l e (1338) en
f i n m a l e (1346).
Gelijktijdig kwamen er reeds varianten op Vechmaal zoals V e x h t e m a l e (1314), V i c h m o e l (1322) en V e c h m a e l (1379). Deze en nog andere vormen zoals
V e c h t m a e l (1552) kwamen voor tussen 1414 en 1800. Nochtans begon de schrijfwijze V e c h m a e l (e) na 1800 stilaan de bovenhand te krijgen.
Over de betekenis van het woord zijn de taalkundigen het geenszins met elkaar eens. We hebben hier te doen met twee begrippen : (Vech of Fe) en (maal).
In de vooral in Haspengouw geconcentreerde -maal- toponiemen willen vele taalkundigen en geschiedschrijvers ( Daris ) een oude vergaderplaats of belangrijke gerechtsplaats zien.
In dat geval zouden er dan zulke gerechtshoven geweest zijn in Vechmaal, Horpmaal, Vliermaal , Dormaal, Orsmaal en Wezemaal. Dit valt echter te betwijfelen
want zoveel gerechtelijke instellingen waren er wellicht niet. Vliermaal is een uitzondering hierop . In de 15e eeuw was Vliermaal het oppergerechtshof van het graafschap Loon.
Stevens ziet in -maal- de betekenis van :
- teken, vlek
- een grensteken
- mark, maalschap
We stellen dus vast dat het -maal- synoniem was van mark dat eveneens betekent: teken, merk, aanwijzing, grond, grens en de onverdeelde gronden die aan de leden van een markgenootschap
toebehoorden. Dit alles schijnt te wijzen op een welbepaalde betekenis : w o e s t e . g r o n d e n . b i j . d e . g r e n s . v a n . e e n . g e b i e d
gelegen en die in gemeenschap door de leden van een mark- of maalgenootschap ontgonnen werden. Deze betekenis kwam in 1886 nog voor in oostelijk Nederland
toen daar de markenwet uitgevaardigd werd ter bevordering van de ontginning van woeste gronden door omzetting van gemeenschappelijk in particulier bezit.
Volgens Gysseling zou -maal- d e p r e s s i e betekenen. Plaatsen als Vechmaal, Orsmaal, Wezemaal, Bomal en Flémalle liggen in of naast depressies met gewoonlijk drie
uiterst steile wanden en een afhelling naar beneden naar de vierde kant. Vechmaal ligt inderdaad in het dal van de beek. Bovendien noemen wij in ons dialect
een jaszak nog steeds een -moal-.
Wat het eerste lid betreft, gaan de taalkundigen de betekenis onderzoeken die Mansion eraan geeft: fe- , fes- , fie- , en Vech- zijn onzekere afleidingen.
Mansion ziet er drie mogelijkheden in:
1) vech- , vecht - = Fichte.
2) Fift als in Vichte
3) fehes : feh betekent vee.
Voor de eerste veronderstelling sluit hij aan bij Carnoy die er de betekenis van s p a r, d e n n e n b o o m in ziet. Vechmaal zou dan betekenen -le mallum des pins-:
een gerechtsplaats te midden van pijnappelbomen. Carnoy achtte het waarschijnlijker dat Vechmaal -une lande aux sapins- of een heidegebied met dennebomen was.
Vechmaal zou dan in zijn prille onstaansjaren gerefereerd hebben naar een open plaats waar enkel dennebossen stonden. Deze verklaring komt ons onwaarschijnlijk
voor omwille van de aanwezigheid der vruchtbare leemgronden. Daarom zijn we geneigd de verklaring die Gysseling eraan geeft te aanvaarden.
Gysseling steunt immers aan bij de tweede veronderstelling die Mansion vooropstelt: fift als in vichte zou dan duiden op de Germaanse naam van het beekje van Vechmaal. Het volgende dorp aan de beek
is Heks (Herk-is) en betekent bronmoeras van de Herk. De beek heette daar de Herk en niet Vichte of Fifta zoals in Vechmaal.
Hoewel alle verklaringen en veronderstellingen door taalkundigen hun waarde hebben en de moeite waard zijn om onderzocht te worden, lijkt ons nochtans de betekenis die
Gysseling eraan geeft de meest waarschijnlijke zodat Vechmaal dan oorspronkelijk -een vochtig dal waar een beekje ontspringt-, betekenis die we er nu nog kunnen in ontwaren.